LİTVANYA İZLENİMLERİM 

Prof. Dr. Ahmet Kazım Ürün

Bir uluslararası kongreye katılmak üzere2013 yılı eylül ayı sonlarında, Türkiye’nin hala güneşli günlerin tadını çıkardığı bir sırada, üç Baltık ülkesinden biri olan Litvanya’ya kısa süreliğine bir seyahat imkânı elde ediyorum. Yola çıkmadan önce Litvanya’da havanın soğuk olduğunu, kışlık giysilerimi almam gerektiğini bildiren mesajı almak biraz can sıkıcı olsa da, yeni bir ülkeyi görmenin heyecanıyla yola çıkıyorum. THY’nin Litvanya’ya pazar günü seferi olmamasından dolayı, zorunlu olarak farklı bir seçeneği tercih ederek Konya-İstanbul arasını Pegasus, İstanbul-Litvanya arasını da BaltıcAir’la uçuyorum. Yurtdışı seyahatlerimde kimi zaman tecrübe ettiğimyabancı havayolu şirketlerinin yanındaülkemizin gurur kaynağı THY’nin kalite farkını görmemek mümkün değil.

Bizi diğer bir Baltık devleti olan Letonya’nın başkenti Riga’ya götürecek Letonya’nın AirBaltıc şirketine ait mütevazi bir uçakla, nüfusu gittikçe artan metropol şehrimiz İstanbul’un Sabiha Gökçen Havaalanından ayrılıyoruz. Letonya’ya ait AirBaltıc şirketi, Litvanya’ya yaptığı seferleri Letonya’nın başkenti Riga aktarmalı yapıyor. Bu vesileyle Riga’yı da görme imkânını elde ediyoruz.

Gecenin ilerleyen saatlerinde ulaştığımız başkent Vilinus havaalanında beni karşılama nezaketinde bulunan değerli kardeşim Abdulhakim Bey’in rehberliğinde, Vilinus’un görmeye değer yerlerini ziyarete başlıyoruz. Kısmen soğuk bir havanın hüküm sürdüğü bir ortamda, cadde ve sokaklarda tek tük araba ve insanların görüldüğü,  adeta küçük bir Karadeniz şehrini andıran Vilinus, UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan gotik, barok stili görkemli yapılarıyla bana Prag’ı anımsatıyor.

Vilnius’ta görülebilecek yerler arasında, belki birinci sırayı kendisine ait çok özel bir anayasası olan Uzupis Cumhuriyeti diye bilinen yer alır. Vilnius’un adını aldığı Vilnia nehrinin kenarında, 1 Nisan 1997’demizahi bir amaçla Uzupis Cumhuriyeti adında yeni bir cumhuriyet kurulmuş.Yerel dilde “nehrin öteki tarafı” anlamındaki Uzupis Cumhuriyeti’nde,1 Nisan’da yapılan Cumhuriyet kutlamalarını izlemek isteyenlerin pasaportlarına sınırda giriş damgası basılıyor. Günümüzde daha çok sanatçıların ikamet ettiği bir semt niteliğindeki Uzupis Cumhuriyetinde, 41 maddelik anayasa tekrar okunuyor ve “bağımsızlık kutlamaları” yapılıyor.Bu anayasa, İngilizce, Almanca ve Arapça olmak üzere altı dilde büyük tablolar halinde duvarlara asılmış. İlginç gördüklerimi sizlerle paylaşmak istiyorum:

•          Herkesin Vilne Nehri’nin yanında yaşamaya hakkı olduğu gibi Vilne Nehri’nin de herkesin yanından akmaya hakkı vardır.

•          Herkesin ölmeye hakkı vardır; ama şart değil.

•          Herkesin sevmeye hakkı vardır.

•          Herkesin sevilmemeye hakkı vardır; ama şart değil.

•          Herkesin bilinen veya ünlü biri olmama hakkı vardır.

•          Herkes aylaklık yapma hakkına sahiptir.

•          Herkes bir kediyi sevme ve ona bakma hakkına sahiptir.

•          Köpeklerin köpek olmaya hakkı vardır.

•          Herkesin mutlu olma hakkı vardır.

•          Herkesin mutsuz olma hakkı vardır.

•          Herkes sessiz kalma hakkına sahiptir.

Uzipus Anayasası

Uzipus Cumhuriyeti diye adlandırılan mahalleyle irtibatı sağlayan köprü, üzerine asılan asma kilitlerden dolayı görülmeye değer yerler arasındadır. Bu kilitler, yeni evlenen çiftlerin beraberliklerinin sağlam ve uzun ömürlü olması için adeta aşklarını kilitlemeyi sembolleştirmek üzere asılıyormuş. Ancak bu kilitlerin, daha çok kadınlar tarafından talep edilen boşanmaların önünü alamadığı belirtiliyor. Bu oranın % 50’lere vardığı belirtiliyor.

Vilnius’un Ana Meydanında Bulunan Çan Kulesi

Şehirlerde kent meydanları önemlidir. Bu güzel Baltık ülkesine seyahatinizde, Vilnius’un eski şehrinde bulunan Katedral Meydanı, illâki uğramanız gereken  yerler arasında olacaktır. St. Anne Kilisesi,  Litvanya’nın  ve hatta  dünyanın  en  güzel gotik kilisesidir. Efsaneye  göre Napolyon, bu  kiliseyi  öyle  muhteşem  bulmuş ki avucunun içine  alıp Paris’e götürmek istemiş.

İkinci durağımız, 1941’de 11 bin Yahudi’nin ölüm kamplarına götürülmeden önce iskân edildiği bölgeyi sembolize eden Zydu Sokağı. Terkedilmiş bir yer görüntüsü veren sokakta halen oturanlar mevcut. Avrupa’da Yahudilerin zulme uğradığına şahitlik edenbu gibi mekânlar olabildiğince gösterilen yoğun ilgiyle uluslararası kamuoyunun bilgisine sunulmuş ve bunun sonucunda bir vatan kurabilmişler; ancak maalesef dünün mağdurları (Yahudiler) tarafından zulme uğrayıp yerlerinden edilenFilistinlilerin aynı şansa sahip olamadıkları, ne yazık ki yürek burkan bir gerçek.

Zydu Sokağı

Litvanya ve diğer Baltık cumhuriyetleri uzun bir süre Sovyetler Birliği sınırları içerisindeydi. Bu döneme ait çok fazla iz kalmamış. Sadece hala Vilnius caddelerinde görebildiğimiz troleybüsler, şehrin ısınma ihtiyacını karşılayan kazanlar vebazı gri renkli binalar bu döneme ait izler olarak kalmış.Ayrıca Rus nüfusu da çok azalmış. Genellikle orta yaşlı insanlar, hala Ruslara ve Rusçaya bir sempati duymaktadırlar.%9’u Ruslar ve %5’i Polonyalılardan oluşan 4 milyonluk nüfusun büyük bir çoğunluğu Litvanlardan oluşmaktadır. 

Ruslardan Kalma Treylobüs

Türkiye’den gelenler için Litvanya’da görülmeye değer yerler arasında, Vilnius’a yaklaşık 20 km. mesafede bulunan Trakai kasabası önemli bir yer tutmaktadır. Burası Karaimlerin merkezi olmasının yanı sıra hemen yanı başında bulunanGalve gölünün ortasında bir adada inşa edilmiş ve tahta köprü ile Trakai’ye bağlantısı sağlanan Şato’yu barındırması bakımından önemlidir. Kale görünümündeki Şato,günümüzderestorasyonu yapılmış ve bir müze olarak halkın hizmetine sunulmuştur.

Vilinus’ta Şato

Geçmişte bu topraklarda uzun bir süre yaşamış olan Tatar ve Karaim (Karay) Türkleri hakkında bilgi vermekte fayda var. Kökleri, eski ve kadim Türk boylarından biri olan Tatar ve Kıpçaklara dayanmaktadır. Karaimlerin ve Tatarların Litvanya’ya göçleri 1397-1399 yıllarında Litvanya Dükü olan Vitautas’ın Kırım’dan birkaç yüz Karaim ailesini, savaşçılıkta üstünlükleri ve sanatkârlıklarından dolayı Litvanya’ya davet etmesi ve bunları topraklarına yerleştirmesi ile başlamaktadır. Günümüzde de Karaim kültürünün merkezi konumunda olanTrakai şehri,Karaim’lere aynı zamanda vatan olmuştur. Bunların bir kısmı, kendi iradeleriyle veya gayri ihtiyari Yahudi kültürünü almışlar ve oluşturdukları kendilerine özgü bir kültürel yapıyla Litvanya toplumunda yer almışlar. Müslüman Tatarlar (Kıpçak Türkleri) ise günümüzde genellikle Vilnius, Kaunas, Kozaklaru, Nemezis ve Kırk Tatar (KeturiasdesimtTotoriu) köylerinde yaşamaya devam etmektedirler.

Vilnius’taKabay Evleri

Eskiden ana caddedeki hangi evde Karayların yaşadığını öğrenmek çok kolaymış: Evin caddeye bakan yüzünde üç pencere varsa, bilin ki ev sahibi Kırım’dan.

Üç kattan oluşan görkemli kale/şatoyu geziyoruz. Önemli bir kültürel merkez konumundaki Trakai’de yaşanan geçmiş kültürler, çeşitli figürlerle sembolleştirilerek ziyaretçilere tanıtılıyor.Dönüş yolunda meşhur tatar böreği “kıbın” yemek üzere bir lokantaya giriyoruz. Harika bir dekor, tatar giysili garsonlar ve iki gönül dostumla birlikte, dışarının soğuk havasından sonra sıcak bir çay eşliğinde kıbın yiyoruz.

Trakai’deKıbın Yerken

Vilnius’ta geçirdiğim bir günün ardından kongrenin yapılacağı Litvanya’nın ikinci büyük şehri Kaunas’a doğru hareket ediyorum. Yol boyu her yer dümdüz ve yemyeşil. Adeta dağ ve tepelerin bulunmadığı bir ülkedeyim.

Litvanya hakkında ilginizi çekecek birkaç özel bilgiyi de sizlerle paylaşmak isterim:

-Basketbol Litvanya’da adeta ikinci bir din olarak görülür

-Litvanlar kendilerine “forsai” derler

-Trafik ışıklarının olmadığı bir yerde bile bir yaya karşıya geçmek istediğinde tüm araçlar durur

-Hristiyanlığı en geç kabul eden bir millettirler

-Yabancı dil konusunda çok iyidirler. Avrupa Parlamentosunda tercüman olarak tercih edilen ülkedir.

-Litvancanın en eski arkaik dil olduğuyla övünüyorlar.

-Doğum oranı düşüktür. Batı Avrupa ülkelerine çok göç vermektedirler

Kaunas’ta Kongre Katılımcılarıyla Birlikte

Kongrenin yapılacağı Teoloji Fakültesinegeçerek bildirimi sunduktan sonra Litvanya’dan ve Litvanya dışından gelen katılımcılarla tanışıyorum. Bunlar arasındaLitvan asıllı Türkolog Aleksandre’nin yeri başka. Bir Akdeniz ülkesi insanını andıran sıcakkanlı ve espritüel yapısından dolayı çok çabuk kaynaşıyoruz. O ve Litvanya’nın tek camisinin imamı Mehmet Kardeşimle birlikte Kaunas’ta küçük bir gezintiye çıkıyoruz.

Bu arada adeta Kaunas’ta bulunan Müslümanların ve çeşitli vesilelerle dışarıdan buraya gelen Müslümanların buluşma noktası olan Cami’yi görüyoruz. Cami, güzel bir mekânda hoş bir mimariyle yapılmış. Burada camiyi ziyarete gelen Litvanya vatandaşı Müslüman Tatarlarla tanışıyor ve birlikte çektiğimiz bir fotoğrafla bu anı ölümsüzleştiriyoruz.

Kaunas’ta Bulunan Litvanya’nın Tek Camisi Önünde

Yaklaşık 300.000 nüfusa sahip Kaunas, üç nehrin birleştiği bir noktada kurulmuş. Vilnius gibi tarihi mekânlara sahip bir şehir. İlk önce eski şehre gidiyoruz. Burada ilgimi çeken birçok husustan biri, bizdeki sünnet merasimini andıran bir törenle vaftiz olan bir çocuğu geziye çıkaran aileyle karşılaşmam oluyor. Doğrusu masum günahsız bu çocuğun, böylesi bir törenle değil de, sünnet merasimiyle İslamiyet’i seçmiş olması daha iyi olurdu diye içimden geçiriyorum.

Kaunas’ta Vaftiz Edilen Bir Çocuk Gezide

Kaunas’ta son durağımız, Mehmet Bey kardeşimin bana “helal” bir yemek ziyafeti davetine icabetle gittiğimiz araba galerisinde bulunan “Halal” lokantası oluyor.  Lokanta, Kırgızistan’ın Oş kentinden gelenÖzbek asıllı gençler tarafından açılmış. Bize Kırgız ve Özbek yöresel yemeklerini tattıran kardeşlerimizin, ikramımız diyerek hesabı ödememizi kabul etmemeleri doğrusu bizi oldukça duygulandırıyor. Böylesi ücra bir yerde para kazanıp kazanamadıklarını sorduğumda, araba ticareti yapmak üzere buraya gelen birçok Kırgız ve Özbeklerden oluşan müşteri potansiyellerinin olduğunu söylüyorlar.

Kaunas’ta Açık Oto Pazarında “Halal”lokantası