Kayseri'nin Melikgazi ilçesine bağlı Gesi Mahallesi ve Koramaz Vadisi boyunca uzanan tarihi güvercinlikler, Anadolu'nun sosyal, ekonomik ve askeri tarihine ışık tutuyor. Yaklaşık 200 ila 250 yıllık geçmişe sahip olan bu özel yapılar; geçmişte gıda, haberleşme ve tarımsal üretim ihtiyacını karşılamanın ötesinde, Osmanlı Cihan Devleti’nin savunma sanayisine de doğrudan katkı sundu.

Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtım Vakfı (ÇEKÜL) Kayseri İl Temsilcisi Prof. Dr. Osman Özsoy, bölgedeki güvercinliklerin taşıdığı tarihi önemi değerlendirdi. Elektrik ve buzdolabının bulunmadığı dönemlerde güvercinlerin pratik bir et kaynağı olduğunu, tüylerinden yastık ile yorgan yapıldığını ve haberleşmede kullanıldığını belirten Özsoy, bu yapıların asıl stratejik değerinin ise gübrede saklı olduğunu vurguladı.

Hem Tarımın Hem Askeri Gücün Kaynağı

Güvercin gübresinin barındırdığı yüksek azot ve potasyum nitrat sayesinde son derece kıymetli olduğunu aktaran Özsoy, gübrenin Kapadokya'daki üzüm bağlarında ve Diyarbakır'daki karpuz yetiştiriciliğinde yaygın olarak kullanıldığını ifade etti. Güvercinliğe sahip olmanın geçmişte aynı zamanda bir güç göstergesi olduğunu belirten Özsoy, bu yapıların askeri işlevini şu sözlerle açıkladı:

"Saman ve toprakla bekletilen güvercin gübresindeki yüksek azot nitrata dönüşüyor, ardından eklenen su çekildikçe kristalize yapılar oluşuyordu. Bu yapıların ağaç kömürüyle havanlarda dövülmesiyle silahlarda kullanılan kara barut, yani güherçile elde ediliyordu. Osmanlı döneminde güherçile üretimi için çiftçilerden alım garantisiyle gübre toplandı. Anadolu'daki iki güherçile fabrikasından biri Konya'da, diğeri ise Kayseri'de bulunuyordu. Bu durum bölge halkı için önemli bir geçim kaynağı oluşturdu."

Bölgeye Özgü Mimari Yapı ve Tescil Çalışmaları

İran'daki "kebuterhane" ve Diyarbakır'daki "boranhane" adı verilen benzer yapılarla kıyaslandığında Gesi'deki güvercinliklerin kendilerine özgü bir mimariye sahip olduğunu kaydeden Prof. Dr. Osman Özsoy, binaların kesme taştan inşa edildiğini ve genellikle güneye bakan yüksek duvarlar ile kuşların dinlenme küpeştelerine sahip olduğunu belirtti. Dışarıdan görünen kısmın yanı sıra yer altında da geometrik nişlerin ve oyukların bulunduğunu söyleyen Özsoy, 2014 yılından itibaren bölgedeki yapıların haritalandırılarak tescil edildiğini ekledi.

Tarihi yapıların 200-250 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu tahmin ettiklerini ifade eden Özsoy, bölgede antik dönemden kalan kolumbaryumların (roma dönemi toplu mezarları) veya bin yıllık kaya oyma dini yapıların da zamanla güvercinliğe dönüştürülmüş olabileceğini kaydetti.