İSTANBUL (AA) - ŞENAY ÜNAL ÖKSÜZ - Malta Milli Arşivi Tarih Kurumu Başkanı Giovanni Bonello, 1. Dünya Savaşı'nda İstanbul'u işgal eden İngilizlerin sürgüne gönderdiği Osmanlı'nın aydın, asker ve siyasetçilerine, gerçekleri ifade etme şansı tanınsaydı, Ermenilerin 1915 iddialarının gündeme bile gelmeyeceğini belirtti.  

Bonello, AA muhabirine yaptığı açıklamada, 1. Dünya Savaşı'nın taraflarından olan ve İngilizlerin başı çektiği İtilaf Devletleri'nin İstanbul'un işgali sonrasında, Osmanlı için önemli olan siyasetçi, devlet adamı, gazeteci, aydın ve askerleri Ermeni ayaklanmalarını iddia ederek tutukladığını söyledi. 

Anadolu'da çıkan Ermeni ayaklanmalarının bahane olarak kullanıldığını belirten Bonello, tarihte "Malta sürgünleri" olarak anılan bu olayın bugün dünya siyasetini ve gündemini de etkilediğine dikkati çekti.

-"Sebep, önemli isimleri ayaklanmaya karşı etkisiz hale getirmekti"

Görüşlerini akademisyen sıfatıyla dile getirdiğini kaydeden Bonello, Malta sürgünlerinin nedeninin aslında Ermeni ayaklanmaları ya da o dönemde öne sürülen gerekçelerle ilgili olmadığını, asıl sebebin, İngilizlerin Osmanlı'daki işgal karşıtlarını ve önemli isimleri olası bir ayaklanmaya karşı etkisiz hale getirmek olduğunu ifade etti.

Aralarında Rauf Orbay, Ziya Gökalp ve Sait Halim Paşa gibi önemli isimlerin de bulunduğu 141 kişinin, o dönemde bir İngiliz sömürgesi olan Malta'ya sürüldüklerini hatırlattı.

Bonello, Türklerin Malta'ya gönderilmesi konusunda Fransızların İngilizlerle aynı düşünmediğini ve iki müttefik gücün bu süreçte ters düştüklerini vurguladı. 

Net olmayan gerekçelerle gönderilen esirlerin, 2 yıl boyunca Malta'da tutulduğunu ve yasal bir zemin olmadığı için Malta'daki yetkililerin de bu konuda ne yapacaklarını bilemediklerini anlatan Bonello, "Esirler Malta'ya gönderildikten sonra Malta tarafı, 'bu esirlerin yargılanması için yasal bir zemin, haklarında isnat edilen iddiaların araştırılabileceği uluslararası hukuk kuralları olmadığını' İngilizlere söyleyerek ne yapacaklarını bilmediklerini iletti. Hatta bu esir sayısının artmaması için 'yaşanan yiyecek sıkıntısı nedeniyle Malta'ya daha fazla esir gönderilmemesine' dair Malta yönetimi İngilizlere bir telgraf yazıyor. Bu kişileri kim nasıl hangi gerekçe ve hukuk kurallarına göre yargılayacaktı? Bu önemli bir sorundu..."

-"1915 iddiaları gündeme dahi gelmezdi"

İnglizler'in Mustafa Kemal Atatürk'ü de tutuklamak istediğine değinen Bonello, Atatürk'ün Malta'da tutsak bulunan isimleri kurtarmak için attığı adımın sonunda esirlerin, mübadele yoluyla kurtarılabildiğini anlattı. 

"Atatürk, İngiliz askerlerini tutuklayarak İngilizlere 'siz Malta'daki Türklere ne yaparsanız biz de aynısını İngiliz esirlere yapacağız' mesajı vererek Malta'daki esirlerin mübadeleyle kurtarılmasını sağladı" diyen Bonello, "Eğer Malta'da bir mahkeme kurulup bu kişiler adil bir şekilde yargılanabilseydi bugün Ermenilerin 1915 iddiaları gündeme dahi gelmezdi ve orada bu iddianın doğru mu yanlış mı olduğu, toplu bir katliam mı yoksa bireysel şeyler mi yaşandığı bilinirdi" diye konuştu. 

Bonello, "Türklerin 'Ermeniler, Türkleri katletti', Ermenilerin de 'Türkler Ermenileri katletti' iddialarının bir tarafında olamam, yani taraf tutmam akademik bir bakış olmaz çünkü karşılıklı bu ileri sürülen iddiaların kanıtlanması gerekiyor ve iki taraf da elinde kanıtlar olduğunu söylüyor. Ben iki tarafın da haklı ya da haksız olduğunu söyleyemem ancak arşivlerimiz araştırma yapmak isteyenler için açık. Dilerse Türkler ile bu konuda bir belgesel çekilmesi için işbirliği yapmak isteriz" ifadelerini kullandı.

Öte yandan Malta'ya sürgüne gönderilen isimlere ait yazışmalar ve tarihe ışık tutan resmi belgeler, Başbakanlık Devlet Arşivi Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi'nde muhafaza ediliyor.