Tüm dünyada tatlısu balığı türlerinin yüzde 20'sinin neslinde geçen senelere oranla ciddi bir tükenme tehlikesi görülürken, Türkiye ise bu bakımdan oldukça zengin.

Ülkemizde, tatlısu göllerinin olduğu bölgelerde balıkçılık ve turizm oldukça gelişmiş durumda. İşte, ülkemizde bulunan tatlısu balıkları ve özellikleri:

Türkiye, 3 tarafı denizlerle çevrili olmasının yanı sıra göl bakımından da oldukça zengin bir ülke. Bölgelere göre dağılıma bakıldığında Karadeniz'de 247, Marmara Denizi'nde 200, Akdeniz'de ise 285 tür balık yaşadığı tahmin edilmektedir. İç sularımızda, 26'sı ekonomik değer taşıyan 192 tür balık yaşamaktadır.

Sanayinin gelişmesi, nüfus artışı, çevre kirliliği gibi sebepler, tüm dünyada sadece denizlerde değil, göllerde de balık türlerinin azalması ve bazı türlerin yok olma riskiyle karşı karşıya kalması neticesini doğurmuştur. Tatlısu balıklarının türlerinde ise son durum, yüzde 20'sinin neslinde geçen senelere oranla ciddi bir tükenme tehlikesinin olduğudur.

TÜRKİYE'NİN TATLISU BALIKLARI

Tatlısu balıkları bakımından zengin olan ülkemizde, tatlısu göllerinin olduğu bölgelerde balıkçılık ve turizm gelişmiştir. Türkiye'de 40'nın üzerinde tatlısu balığı türü mevcuttur. Bunların başlıcaları şu şekilde sıralanabilir:

Aynalı sazan: Pullu sazanın "aynalı sazan" olarak adlandırılan yan türü, üretime en elverişli olanıdır. Kolay ürediği için çeşitli yörelerde ve bilhassa baraj göllerinde üretimi yapılmaktadır. Ekonomik değeri çok yüksektir. Çeşitli ülkelerde yılda 200 bin ton sazan üretimi yapılmaktadır.

Bıyıklı balık: Genelde 30-50 cm uzunlukta ve 0.5-2 kg, en çok 3 kg ağırlıkta olur. Büyüklerine seyrek rastlanır. Oksijeni bol, hızlı akan nehirlerin berrak kum tabanlı bölümlerinde yaşar. Ülkemizin çeşitli yörelerinde türleri bulunur. Mayıs-Haziran ayları arasında üreme yapar ve 5 bin-30 bin yumurta döker. Bu devrede yumurtaları zehirlidir. Eti fazla değerli olmamakla beraber, avcılığı yönünden değerli bir balıktır.

Dağ alabalığı: Çoruh, Ege ve Konya Ereğlisi çevrelerindeki dağ göllerinin soğuk, berrak ve temiz sularında yaşar. Zaman zaman nehirlere de girer. Bilimsel olarak, dünyamızın son buzul çağında dağ göllerinde kalıp, geliştiği teorisi vardır. Boyu 40-60 cm'den 1 m'ye, ağırlığı ise 1-3 kg'den 14 kg'ye kadar ulaşabilir. 3-4 yaşında olgunlaşıp, göllerin buzla kaplandığı Ekim-Ocak aylarında çakıllara yaklaşık 3 bin 500 yumurta bırakır. Çok lezzetli etinin yanı sıra çevikliğiyle tanınır, avcılığı yönünden değerli bir balıktır.

Dere alabalığı: Soğuk, temiz ve hızlı akıntılı nehirlerde, çevresine bağlı olarak yaşar. Bölgesini kıskanır, başka balıkların gelmesini istemez. Boyu 30-40, en çok 60 cm ve ağırlığı 0.5-2 kg olabilir. Yumuşakçalar ve yavru balıklarla beslenir. Erkekleri 2, dişileri 3 yaşında olgunlaşıp, Ekim-Ocak ayları arasında yumurta bırakır. Zaman zaman akıntılara karşı 1.5-2 cm sıçrayarak yüzer. En değerli tatlısu balıklarından biridir. Lezzetli ve yararlı eti nedeniyle ekonomik değeri çok yüksektir.

Egrez balığı: Kuzey Ege, Marmara, Trakya ve Göller Bölgesi'nde yayılış gösterir. Düz ve ağır akışlı suların kumlu, çamurlu zeminlerinde yaşar. Boyu 25-35, en çok 50 cm, ağırlığı ise 450-500 gr olur. 3-4 yaşında olgunluğa erişir ve Mayıs-Haziran ayları arası üreme yapar. Etinin lezzeti nedeniyle bolca avlanılır ve bu nedenle ekonomik değeri vardır.

Göl alabalığı: Kuzeybatı Anadolu, Abant ve Yedi Göller Bölgesi'nde yayılış gösterir. Çeşitli türleri vardır. Türüne göre renk, boy ve beslenme farklılıkları gösterir. Genelde temiz, bol oksijenli soğuk sularda fazla gezinmeden planktonlar, dip hayvanları ve küçük balıklarla beslenerek yaşar. Boyu ortalama 25-40, yabanlarında 60-70 cm olabilir. Eylül-Ocak ayları arasında ürer ve yumurtalarını dipteki çakıllara yapıştırır. Üretimi yapılmayan, eti çok lezzetli olan göl alabalığının ekonomik değeri bölgeseldir.

Gümüş: Denizlerimizde yaygın olan gümüş balığının Sapanca, İznik, Beyşehir ve Köyceğiz göllerinde yaşayan bir türüdür. Sıcak sularda böcek larvaları ve sualtı hayvancıklarıyla beslenerek yaşar. Mayıs-Eylül ayları arasındaki üreme devresinde yaklaşık 600 yapışkan yumurtasını kumlu, çakıllı zeminlere bırakır. Su yüzeyine yakın yerlerde sürü halinde dolaşırken su kuşlarına yem olur. Eti yenebilir.

Gümüş sazan: Diğer sazan türleri gibi Güneydoğu Asya kökenli bir balıktır. Ortalama 100-120 cm boy ve 20 kg ağırlığa erişir. Fido planktonlarla beslenir. 3 yaşında cinsel olgunluğa erişip, kilogram ağırlığına oranla 140 bin yumurta verir. Yağsız ve lezzetli eti Çin'de değerli bir yiyecektir. Bu nedenle ülkemize de getirilerek araştırma enstitülerinde hayat uygulama ve üretme şartları incelenmektedir.

İnci balığı: İsmini, pullarından yapay inci üretilmesinden alır. Ülkemizde çeşitli türleri yaşar. Boyu 15-20 cm olur. Manyas ve Ulubat göllerinde bolca bulunur. Planktonlar, kurtlar, böcek larvaları ve su yüzeyindeki sinekleri yakalayarak beslenir. Nisan-Mayıs ayları arası üreyip, yapışkan yumurtalarını nehirlerin giriş veya çıkışındaki kıyıların kumluklarına bırakır. Eti lezzetli sayılır. Bölgesel değerlenir. Orta Anadolu'da 'Gökçe', Van çevresinde 'Darah' ismiyle anılır.

Kadife balığı: Kuzey bölgelerimizin bol bitkili, durgun ve yavaş akıntılı sularında yaşar. Genelde 30-40, en çok 60-70 cm boyda olur. Planktonlar, küçük balıklar ve yumuşakçalarla beslenir. Gündüzlerini dipte geçirir, geceleri ise avlanır. Mayıs-Haziran ayları arası üreme yapar. Eti lezzetlidir. Sazan yetiştiriciliğinde yardımcı olarak düşünülen bir balıktır.

Küçük kayabalığı: Karadeniz kıyılarına akan nehirlerin küçük kabuklular ve yosunlarla kaplı zeminlerinde, acısu-tatlısu karışımı sahillere yakında yaşar. Boyu 18-22, en çok 25 cm olur. Yumuşakçalar ve özellikle kabuklularla beslenir. Nisan-Mayıs ayları arası dünyaya gelen yavrulara erkek bekçilik yapar. Diğer kayabalıkları gibi eti beyaz, lezzetli ve yararlıdır.

Levkit balığı: Karadeniz'in doğu ve batısıyla Trakya'daki nehirler ve bu nehirlerin denizle karışımı acısu bölgelerinde yaşar. Genelde 40-50, en çok 70 cm boy ve 5 kg ağırlıkta olabilir. Küçük balıklar, kurtlar ve böcek yumurtalarıyla beslenir. Nisan-Mayıs aylarında nehirlerin içlerine ve göllere girerek üreme yapar. Etinin besleyici yönü nedeniyle ekonomik değeri olduğu gibi, amatör olta avcıları için de kıymetlidir.

Levrek: Kuzey bölgelerimizdeki akarsu ve göllerle bunların denizle ilişkili acısu bölgelerinde yaşar. Boyu 20-35, en çok 50 cm olabilir. Fazla göç etmeyen yumuşakçalar, küçük balıklar ve balık yumurtalarıyla beslenir. 70- 80 C sularda Mart-Haziran ayları arası üreme yapar. Beyaz ve lezzetli eti taze olarak tüketilir. Olta avcıları için de değerli bir balıktır.

Mini inci balığı: Trakya bölgesindeki akarsularda yayılış gösterir. 7-10, en çok 14 cm (dişileri) boyunda olur. Suyu berrak, oksijeni zengin akarsu ve göllerin dibi çakıllı bölgelerinde, su yüzeyindeki böcekler, sinekler, dip hayvancıkları ve balık yumurtaları yiyerek yaşar. Küçük, hareketli ve kurnaz bir balıktır. Mayıs-Haziran ayları arası yaklaşık bin yumurtasını taşlara yapıştırır. Üreme devresinde başının üstünde inci benzeri pullar oluşur. Alabalık yumurtalarını aşırı tüketmesi nedeniyle zararlı bir canlı sayılır.

Noktalı incibalığı: Karadeniz, Trakya ve Marmara'daki akarsularda yaygındır. Boyu 9-13, en çok 16 cm olur. Temiz ve hızlı akan suların dibe yakınlarında, zaman zaman akıntılara karşı yüzerek yaşar. Küçük planktonlar ve dip hayvanlarını yiyip, su yüzeyindeki sinekleri avlayarak beslenir. Mayıs-Haziran arası üreyerek yumurtalarını kumlu, çakıllı sahillere bırakır. Avcılıkta yem olarak kullanılır; ama tabiattaki değeri daha önemlidir.

Pullu sazan: 13.-14. Yüzyıldan beri kültür üretimi yapılan, kolay yetişen, eti lezzetli, ekonomik değeri çok yüksek bir balıktır. 3-4 yaşlarında olgunlaşıp 200-300 bin yumurta verir. Ortalama 30-40 cm boy ve 500-bin gr ağırlıkta olur. Sportif avcılığı değerlidir. Su böcekleri, kurtlar ve diğer hayvanlarla beslenir. 

Sudak: Marmara ve Karadeniz ile Göller Bölgesi'nde 10-15 yıl yaşayan, 40-70 cm'den 130 cm boy ve 1-5 kg'dan 12 kg ağırlıkta olabilen hareketli, avcılığı zevkli bir balıktır. Kendinden küçük balıklarla beslenir. Nisan-Mayıs ayları arasında 200 bin-1 milyon yumurta vererek ürer. Gündüzlerini dipte geçirip, avlanmak için sabah erken saatlerde veya akşam üzerleri su yüzeyine çıkar. Etinin deniz levreğine yakın lezzeti ve bol verimliliği ile ekonomik değeri çok yüksek bir tatlısu balığıdır.

Siyah sazan: 'Çamur Sazanı' da denir. En çok 80 cm boya ulaşır. Sakin akan nehirlerin çamur veya kumlu zeminlerinde, derinlerde kabuklular ve yumuşakçalarla beslenerek yaşar. Eti lezzetlidir. Çin'de üretimi yapılmasına karşın, ülkemizde hayatı ve değerlendirilmesi henüz araştırılmaktadır.

Taş ısıran balığı: Yavaş akıntılı nehirler veya göllerin suyu berrak, kumlu zeminlerinde yaşar. Çeşitli türleri vardır. 5-12 cm boyda olabilen taş ısıran, gününü kumlu diplerde geçirip geceleri avlanır. Küçük organizmalar ve hayvanlarla beslenir, bu arada avlarıyla birlikte kumları da ağzına alarak çiğner. Nisan-Haziran ayları arası ürer ve yapışkan yumurtalarını taşlara, köklere, bitki saplarına bırakır. Taş ısıran balıkları tabiat dengesi yönü ile değerlidir.

Tatlısu kefali: Ülkemizin çeşitli bölgelerinde yaygın olan, hızlı akan dere veya nehirlerde yaşayan, 7-10 yaşlarında 30-40 cm boy ve 600-bin gr ağırlığa erişen bir kefal türüdür. Yavru safhasında küçük kurtlar, karides ve böcek yavrularıyla beslenirken, büyüyünce ot da yer. Yaşlandıkça yırtıcı olup, kurbağa ve sıçrayarak su dışındaki kelebekleri de yiyebilir. Nisan-Haziran ayları arası 45-50 bin yumurta dökerek ürer. 1950-1960 yılları, Tür Etinin lezzetsiz ve değersiz oluşuna karşın avcılığı çok makbuldür.

Yayın: Akarsu ve göllerde yaşayan balıkların en büyüğü ve aynı zamanda en uzun yaşayanıdır. Ortalama 1-2m'den 3 m'ye kadar boy ve 150 kg ağırlığa erişebilir. 35-40 yıldan 100 yıla kadar yaşayabilir. Yavaş akan nehirler ve göllerde, dipte hareketsiz yatarak yaşar. Etobur bir balıktır. Su altındaki bütün hayvanları yiyebilir. Mayıs-Haziran ayları arasında, gece sessizliğinde yumurta döker. Dişileri ağırlığına oranla kg başına 7 bin-25 bin yumurta döker. Tatlısu balıkları içinde eti en lezzetli olanlardan biridir. Ekonomik değeri çok yüksektir.

Yılan balığı: Erkekleri 35-50, dişileri 45-100 cm boyda olabilen, hem tatlı hem de tuzlu sularda yayılış gösteren bir balıktır. Doğumu ve üç yıllık gelişmesinden sonra tatlı sulara girer. 8-20 yıl buralarda kaldıktan sonra tekrar üremek için Atlas Okyanusu'nda Sargossa Denizi'ne yönlenir. Burada 70-100 C sularda, yaklaşık bin- 3 bin m derinlerde milyonlarca yumurta döker. Dönüşü başarabilen yavrular tekrar acısu bölgelerine gelir. Yırtıcı ve obur bir canlıdır. Yumuşakça, kabuklular ve balıklarla beslenir. Etinin lezzetli oluşunun yanı sıra yetiştirmeye uygunluğu ile de ekonomik değeri çok yüksektir.