İmam Hatip Okullarının ilk örnekleri Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde ortaya çıkmıştır. 1912’de vaiz yetiştirmek için açılan Medresetü’l-Vâizîn ile 1913’te imam ve hatip yetiştirmeyi amaçlayan Medresetü’l-Eimme ve’l-Hutebâ, 1919 yılında birleştirilerek Medresetü’l-İrşâd adını almıştır.

Cumhuriyet’in ilanından sonra eğitimdeki köklü dönüşümün dayanağı ise 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu olmuştur. Kanun metninde medreselerin kapatılmasına dair doğrudan bir madde bulunmamasına rağmen bütün medreseler kapatılmış; yerine Darulfünûn İlahiyat Fakültesi ile 4 yıllık 29 İmam Hatip Mektebi açılmıştır. Ancak bu okullar ilgi görmeyerek 1930 yılında tamamen kapanmış, din dersleri de zamanla müfredattan çıkarılmıştır.

1940'lı Yıllardaki Manevi Boşluk ve İlk Adımlar

1930 ile 1946 yılları arasında yaşanan fetret dönemi, toplumda ciddi bir manevi boşluk ve ahlak buhranı endişesi doğurmuştur. Cenazeleri kaldıracak, halka dini rehberlik edecek yetişmiş eleman bulunamaması devlet kademelerini harekete geçirmiştir. 1949 yılında Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde 10 ay süreli İmam Hatip Kursları açılmış, fakat 10 ilde başlatılan bu kurslar beklentiyi karşılamaktan uzak kalmıştır.

Celal Hoca'nın Ankara Mücadelesi ve Tarihi İzin

İmam Hatip Okullarının kaderi, mektep ve medrese eğitimi almış bilge muallim Mahmud Celaleddin Ökten (Celal Hoca) ile değişmiştir. Kursların yetersiz olduğunu belirten Celal Hoca, hem dini ilimleri hem de pozitif bilimleri içeren 7 yıllık müfredat projesini hazırlayarak Ankara’nın yolunu tutmuştur.

Talim Terbiye Kurulu ve bürokraside yaşanan direnç nedeniyle bir aydan fazla Ankara’da zor şartlar altında mücadele veren Celal Hoca, dönemin Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri ve Başbakan Adnan Menderes'in bizzat devreye girmesiyle gerekli idari izni almayı başarmıştır.

1951 Kararnamesi ve Yedi İlde Açılan Okullar

Müdürler Komisyonu'nun 13 Ekim 1951 tarihli kararı ve Bakan Tevfik İleri'nin 17 Ekim 1951'deki onayıyla İmam Hatip Okulları resmen kurulmuştur. İlk etapta İstanbul, Ankara, Konya, Adana, Kayseri, Isparta ve Maraş olmak üzere 7 ilde eğitime başlanmıştır. İstanbul İmam Hatip Okulu’nun kurucu müdürlüğünü üstlenen Celal Hoca, okulun sıralarını taşımaktan temizliğine kadar her işiyle bizzat ilgilenmiştir.

Modern İlimler ve Doğu-Batı Sentezi

Celal Hoca, bu okulların vizyonunu "modern ilimlerle mücehhez, asrın ihtiyaçlarını müdrik, şarkı ve garbı iyi bilen münevver din adamı yetiştirmek" olarak belirlemiştir. Müfredatta şer'i ilimlerin yanında felsefe, edebiyat ve tecrübi ilimler de yer almış; Doğu ve Batı kültürünü bir arada kavrayan, eleştirel düşünebilen bir nesil yetiştirilmesi hedeflenmiştir. Celal Hoca’nın meşalesi olan bu eğitim modeli, Türkiye’deki din eğitimi tarihinin en önemli dönüm noktası kabul edilir.

Kaynakça:

• Koç, 2015: Prof. Dr. Ahmet Koç, İmam Hatip Okullarının Kuruluşu: Celal Hoca'lı Yıllar, Eğitime Bakış Dergisi, Yıl 11, Sayı 35, Aralık 2015.

• Akseki, 1951: Ahmet Hamdi Akseki, Din Tedrisatı ve Din Müesseseleri Hakkında Rapor, Sebilürreşad, C. 5, S. 101-105.

• Parmaksızoğlu, 1966: İsmet Parmaksızoğlu, Türkiye’de Din Eğitimi, Ankara.

• Yücel, 1994: Hasan Ali Yücel, Türkiye’de Orta Öğretim, Ankara.

• Edip, 1947: Eşref Edip, Din Müesseseleri-Dinî Tedrisat, İslam-Türk Ansiklopedisi Mecmuası, C. 2, S. 67.

• Ergin, 1977: Osman Ergin, Türk Maarif Tarihi, C. 3-5, İstanbul.

• Selamet Mecmuası, 1948: İmam-Hatip Kursları, Selamet Mecmuası, C. 3, S. 56.

• Meriç, 2011: Nevin Meriç, Dindar Bir Doktor Hanım, İstanbul.

• Kurucu, 2014: Ali Ulvi Kurucu, Hatıralar-4 (Haz. M. Ertuğrul Düzdağ), İzmir.

• Öcal, 2011: Mustafa Öcal, Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Din Eğitimi, İstanbul.

• Hocaoğlu, 1960: İsmail Hakkı Hocaoğlu, Tohum Dergisi (1 Şubat 1960).

• Altıkulaç, 2011: Tayyar Altıkulaç, Zorlukları Aşarken, C. 1, İstanbul.

• Kaya, 2014: Selahattin Kaya ile "Mahmud Celaleddin Ökten" Konulu Görüşme Notları.

• Topçu, 1998: Nurettin Topçu, İslam ve İnsan Mevlana ve Tasavvuf, İstanbul.