Tarım, yalnızca toprağı işlemek değil; bir toplumu, bir kültürü ve kuşaklar arası bağı ayakta tutma biçimidir.
Tarımı çoğu zaman verim, rekolte ve fiyatlar üzerinden konuşuruz. Oysa tarım, rakamların çok ötesinde bir anlam taşır. Bir köyün yerleşim düzeninden aile yapısına, bayram sofralarından imece kültürüne kadar pek çok toplumsal unsur, tarım etrafında şekillenir. Toprağın nasıl işlendiği, ürünün nasıl paylaşıldığı ve emeğin nasıl örgütlendiği; bir toplumun değerlerini ve ilişkilerini doğrudan yansıtır.
Anadolu’da tarım, yüzyıllar boyunca sadece geçim kaynağı değil; aynı zamanda bir yaşam rehberi olmuştur. Ekin zamanı, hasat dönemi, bağ bozumu ya da zeytin hasadı… Bunların her biri takvimden çok, toplumsal ritüellerdir. Düğünlerin, bayramların ve hatta göç zamanlarının bile tarımsal döngüye göre planlandığı bir kültürden söz ediyoruz. Bu nedenle tarımın zayıflaması, yalnızca ekonomik bir kayıp değil; kültürel bir kopuştur.
Geleneksel tarım pratikleri, aynı zamanda bir bilgi aktarım sistemidir. Tohum saklama, hava durumunu okuma, toprağın dilini anlama gibi beceriler; kitaplardan değil, kuşaktan kuşağa aktarılan deneyimlerden öğrenilir. Bu bilgi, çoğu zaman kayıt altına alınmaz ama toplumun hafızasında yaşar. Tarımın terk edilmesiyle birlikte bu sessiz bilgi de yok olma riskiyle karşı karşıya kalır.
Tarımın sosyolojisinde kadınların yeri hakkında önceki haftalar yazmıştık. Kırsalda kadın, çoğu zaman üretimin merkezindedir; ekimden hasada, hayvancılıktan gıda işleme süreçlerine kadar emeği belirleyicidir. Ancak bu emek, uzun yıllar görünmez kalmıştır. Kadının tarımdaki rolünün tanınması ve güçlendirilmesi, sadece ekonomik değil; toplumsal adalet açısından da kritik önemdedir. Çünkü tarımda kadın güçlenirse, aile yapısı ve yerel topluluklar da güçlenir.
Modernleşme ve kentleşme süreci, tarımın toplumsal yapısını derinden dönüştürdü. Mekanizasyon, bireysel üretimi artırırken; imece gibi kolektif üretim biçimlerini zayıflattı. Kooperatifçilik bu boşluğu doldurabilecek güçlü bir model olmasına rağmen, yeterince yaygınlaştırılamadı. Oysa tarımın sosyal yönü, dayanışma olmadan sürdürülebilir değildir.
Genç kuşakların tarımdan uzaklaşması da sosyolojik bir kırılmaya işaret ediyor. Tarımın “zor ve itibarsız” bir iş olarak algılanması, sadece ekonomik koşullarla değil; toplumsal algılarla da ilgilidir. Köyde kalmanın başarısızlık, şehirde yaşamanın ise ilerleme olarak görülmesi; tarımı değersizleştiren en güçlü zihinsel bariyerlerden biridir. Bu algı değişmeden, tarımın geleceğini güvence altına almak zor görünüyor.
Bugün tarımı yeniden konuşurken, sadece üretim modellerini değil; toplumsal ilişkileri de düşünmek zorundayız. Yerel kültürü koruyan, geleneksel bilgiyi modern yöntemlerle buluşturan ve toplumu üretimin merkezine alan bir yaklaşım, tarımı yeniden anlamlı kılabilir. Tarım turizmi, yerel pazarlar ve kültürel festivaller gibi uygulamalar; tarımın sosyal bağlarını güçlendiren önemli araçlardır.
Sonuç olarak tarım, bir toplumun kendisiyle kurduğu ilişkinin aynasıdır. Toprağa nasıl davrandığımız, emeği nasıl değerlendirdiğimiz ve bilgiyi nasıl paylaştığımız; nasıl bir toplum olmak istediğimizi de gösterir.
Belki de artık şu soruyu sormalıyız:
Tarımı sadece üretim aracı olarak mı görüyoruz, yoksa kültürümüzün taşıyıcısı olarak mı?
Cevap net: Tarım yaşarsa, kültür yaşar. Kültür yaşarsa, toplum ayakta kalır.